Сустрэча з радным БНР

Падчас сустрэчы актывістаў Беларуска-Эўрапейскага Задзіночаньня і сябраў Сьвятога Язафату з радным БНР Янкам Жучкам, абмеркаваньня працы прадстаўнікоў БНР у Бэльгіі і сьвяткаваньня 90-х угодкаў утварэньня БНР, адбылася вельмі цікавая гутарка, і было ўзята інтэрвью, са зьместам якога мы знаёмім наведвальнікаў нашага сайту.

Гутарка са спадаром Янкам Жучкам.

А ці вялікая сям’я ў вас была, спадар Янка?

Сям’я была вялікая - пяцёра дзяцей, я быў старэйшы і ў большасьці ня быў дома, бо вучыўся ў Клецку. Аднойчы, якраз як я быў удома, уварваліся да нас партызаны, (я б сказаў бандыты). Іх было трох ці чатырох, дакладна ня памятаю, усе жыды, што паўцякалі з гетта. Мы ўсе зь вялікім жахам павыскоквалі з ложкаў. Яны схапілі маю мачаху (мама наша памерла) і пачалі яе выпытваць, дзе наш бацька (у той час ён працаваў у іншай вёсцы), дзе яна пахавала ўсё дабро, асабліва ежу. На ейны негатыўны адказ, паставілі яе пад сьценку і страшылі, што расстраляюць. У рэшце яна прызналася, што ўсю ежу мы схавалі ў ейнай сястры ў Паначы. Можна лёгка ўявіць, зь якім страхам мы на гэта глядзелі.

Дык гэта па харчаваньне да вас прыходзілі яны?

Так, прыходзілі нас рабаваць. Урэшце, поўнасьцю ператросшы хату ды тройчы прыціснуўшы нашу мачаху да сьцяны, яны, пачуўшы стрэл, што быў сыгналам да зборкі, маланкава выскачылі з хаты.

Я, вось, чытаў, што была партызанка савецкая і была партызанка беларуская.

Не, не было беларускай. Я ня ведаў. Савецкая была, і пачалася яна ад таго моманту, як немцы прарвалі фронт. І ўся гэтая гадасьць пазаставалася тут. І потым яны пайшлі рабаваць людзей. Гэта найбольшая скарга, што можна накласьці на немцаў. Бо, як яны йшлі, яны мусілі чысьціць ўсё гэта, а не проста прарывацца. Яны ж гналі ўсю тэхніку на Маскву, а тут з бакоў уся гэтая мярзота заставалася. І ў гэтай партызаншчыне нашых не было, пасьля ўжо, пад канец вайны іх сілаю туды заганялі, у мяне суседа так забралі, прыйшлі ўвечары і сілаю забралі.

Скажыце, людзі, якія пасьля вайны з’ехалі, ўсе былі нацыянальна сьвядомыя, ці не?

Былі і тыя й тыя, і яны да сёньня засталіся такімі. Але хлопцы, якія былі са мною, былі СБМаўцы, усе нацыянальна сьвядомыя і падрыхтаваныя да выезду ў Нямеччыну.

А дзяўчаты былі?

Не, гэта было больш мужчынскае. Па дарозе мы патрапілі на дзьве міны і мелі вялікае шчасьце застацца жывымі. Мы ехалі дзесяцьмю вагонамі, дзесяць вагонаў поўнасьцю загружаных, да Чаромхі. З Баранавічаў мы ад’язджалі. Але перад Чаромхаю затрымалі цягнік і зрабілі рэарганізацыю, нашыя вагоны перакінулі на хвост, а наперадзе паставілі тры вагоны, на адным быў нямецкі танк і рэшта – абслуга гэтага танку. І патрапілі мы на гэтыя міны. Уначы гэта адбылося. Дык ушчэнт першыя вагоны разьляцеліся. Гэта было 3 ліпеня 44 году, якраз калі Менск савецкія войскі захапілі. Я раіўся тады з сябрам, што нам рабіць. І ён кажа ўрэшце: ”Калі мы тут застанемся, дык нам дакладна сьмерць, бо мы ж былі актывістамі.”

Вы былі камандзірам тады?

Не, тады яшчэ ня быў. У Беларусі я быў простым скаўтам, СБМаўцам. Я быў больш адукаваным, бо ж вучыўся ў Клецку. І таму быў свайго роду інструктарам.

Вось, Акула апісвае ў кнізе “Змагарныя дарогі” ад’езд з Вільні. Вы ж ня зь йм былі?

Не, Акула ад’язджаў са школай афіцэраў Краёвай Абароны.
Дык вось, мне тады было 19 год, быў ужо ваенна абавязаным. Дык усіх маіх аднагодак, якія засталіся там, адразу ж пазабіралі ў войска бальшавікі. Бэз інструкцый, бэз нічога. Пагналі адразу на фронт. Некаторым нават зброі не давалі, казалі: “заб’еш немца і будзеш мець зброю”. Калі ў Беларусі я быў, дык большасьць з йх ужо памёрла, а тыя, хто засталіся, дык пакалечаныя.

А ці было такое, што людзей, якіх пагналі на фронт, пасьля вайны ў Сібір адсылалі?

Аднаго майго сваяка немцы вывезьлі на працу ў Нямеччыну, а потым ён дабраахвотна вярнуўся дахаты. Дык яго пагналі пад Маскву ў лягер. Ня ведаю, колькі ён там прабыў, але дахаты яго не пусьцілі. Нас жа ж тут падманвалі, што нас адвязуць дахаты, што ўсё будзе добра і г.д.

Спадар Янка, вось аб Рэчы Паспалітай, аб Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць зараз шмат літаратуры, але аб Беларусі ў другую сусьветную вайну зусім мала. Мала менаваіта сапраўднай інфармацыі. І гэта зьнікае, і можа зьнікнуць назаўсёды. Вось СБМ, вы былі сябрам гэтай арганізацыі, але вельмі мала інфармацыі аб гэтай моладзевай арганізацыі.

Фактычна я там браў удзел. І на першым з’ездзе Беларусаў сьвету мяне папрасілі даць звестку аб СБМ. І тады ўсё ішло добра, але пасьля заглухла. Ня ведаю, што сталася. Я ж і свае значкі і гальштук, усё аддаў.

Складваецца ўражваньне, што тыя, хто гэтым цікаваліся, рабілі гэта дзеля таго, каб усё гэта заглохла.

Не, я ня думаю. Я думаю, што гэта было аднаўленьне, але ўсё гэта хутка заглушылі. І фактычна афіцыйна я ня мог больш нічога рабіць.

Колькі год вам было, калі вы ўступілі ў СБМ.

У СБМ я ўступіў у 42 годзе. Якраз у той час, калі ён утвараўся. Бо гэта ж вельмі хутка ўсё рабілася, блыскавічна па-польску кажучы. Я ўступіў у СБМ, бо мяне гэта вельмі цікавіла. Бо я быў напічканы гэтай прапагандаю польска-савецкаю і аб гісторыі Беларусі абсалютна нічога ня знаў. Мне было недзе 17 год.

Былі ж выпадкі, што былі і маладзейшыя ў арганізацыі?

Былі, канешне. Былі і зусім юнакі, 13-14 гадоў і менш нават.

І яны гэтаксама з’ехалі потым ці засталіся?

Засталіся, засталіся нажаль. Бо я іх потым спатыкаў пасьля, маіх калегаў па СБМ, яны правялі гады ў Сібіры. І ўсіх, усіх іх чысьцілі. Адна жанчына з Варшавы распавядала, 6 гадоў хавалася, і ўсё ж такі злавілі, знайшлі. У Польшчы знайшлі і адвезьлі ў Сібір.

А ці была якая амністыя адносна СБМаўцаў?

Не, ніякай амністыі не было.

Значыць вас могуць арыштаваць ў Беларусі?

Могуць. Могуць заарыштаваць, пасадзіць, зрабіць злодзеем і кім заўгодна.

У 93 годзе вы былі ў Менску, значыць вы рызыкавалі сваёй свабодай каб паехаць ў Беларусь.

Не, я не рызыкаваў. Тады наш міністар замежных справаў, ён разам з Шушкевічам далі тады чэснае слова, што нікога нельга зачапіць. Хто б ён ня быў, што б ён не рабіў, ўсе маглі паехаць. Толькі Рагуля баяўся, але і ён мог бы паехаць. Бо нават старшыня Рады БНР Сажыч прыязджаў туды, ён жа ж таксама быў палкоўнік ці маёр Беларускай Краёвай Абароны.

Але на другі з’езд Беларусаў Сьвету мне адмовілі ў візе. Гэта ўжо пасьля прыходу Лукашэнкі да ўлады. Я быў у прызідыюме Рады БНР і сябра ЗБС “Бацькаўшчына”, мяне запрасілі, але калі я прыйшоў па візу, дык мне сказалі, што не атрыманы дазвол з Менску. Гэты быў першы раз, калі мне адмовілі, бо ж да гэтага я ездзіў некалькі разоў у Беларусь. Але, як скончыўся з’езд, дык далі мне візу. Паехаў, усё ў парадку. Не хацелі, каб я на з’езд патрапіў. Як казаў мне потым Янка Запруднік, ”КДБ хоць ў чымсьці адпомсьціў.” Бо я насамрэч рабіў у свой час заявы, што беларуская краіна кіруецца КДБ.

А з Барысам Рагулем вы ў Беларусі пазнаёміліся ці тут ужо?

Я быў у яго арміі. У Нямеччыне. Ён меў наваградскі эскадрон. І ён змагаўся супраць партызанаў. Я чуў аб ім але ніколі не спатыкаўся ў Беларусі. Спаткаўся я з ім ўжо амаль пасьля вайны. Але яшчэ падчас вайны ён меў свой эскадрон, які пасьля далучыўся да палка Кушаля. Але як яны аб’ядналіся – ня ведаю. Чытаў толькі потым, як яны пераходзілі да амэрыканцаў у паўднёвай Нямеччыне. Але фактычна я зь йм спаткаўся, калі ўжо быў студэнтам. Ён нас вельмі моцна трымаў, не хацеў, каб мы ад’язджалі ў Англію на капальні працаваць. Бо мы на той час мелі скончаную гімназію і дазвол на паступленьне ва ўнівэрсітэт. Ён тады вычыўся ў медычным унівэрсітэце. Але ж мы ўпартымі былі як беларусы, голад нас мучыў. Не было чаго есьці, бо пасьля вайны ў Нямеччыне голад быў страшэнны.

Тады Рагуля дастаў кантакт з унівэрсітэтам Лювэнскім. Айцец Робэрт ван Колрарт, які займаўся гэтым, Рагуля зь йм пазнаёміўся і праз яго дастаў нам стыпэндыі. І вось аднаго дня атрымліваем мы тэлеграму, што на 9 чалавек атрыманыя стыпэндыі. І мы паехалі тады з Англіі ў Лювэн вучыцца.

І 9 чалавек паехала вучыцца ці нейкі конкурс быў?

Не, ніякага конкурсу не было. Адзіная патрэба была, гэта мець скончанай сярэднюю школу і мець дазвол на паступленьне ва ўнівэрсітэт. Праўда адзін быў, мо вы чулі, Вострыкаў, той, якога з парашутам скінулі. Ён быў адзіны, каму дыплём зфальшавалі, далі яму, каб толькі мог вучыцца ва ўнівэрсітэце. І ён прабыў у Лювэне год ці два і потым павезьлі яго ў Беларусь.

Дык ён спачатку праходзіў падрыхтоўку нейкую?

Не, быў ён запісаўся ва ўнівэрсітэце на факультэт гімнастыкі. Вось, і яго высадзілі дэсантам. Тады ж амэрыканцы зрабілі цэлую палітыку высаджваць дэсант на Беларусь. Вось ён тады й запісаўся.

А ці шмат было тых, каго высадзілі?

Было, шмат было. Але з нашых, адсюль з Бэльгіі я толькі двух ведаў. Але ж і з Канады, і з Нямеччыны, з усяго сьвету шмат было.

Янка Філістовіч не адсюль быў?

Не, ён з Францыі быў. Але ён праязджаў праз Бэльгію, так. І гэта была дурная амэрыканская палітыка. І такой дурной палітыкі я нідзе ня бачыў. Гляджу сёньня - страх бярэ. Яны ж ведалі, што пасылаюць гэтых людзей на сьмерць. А тыя там, саветы, яны ж ведалі ўсё, што робіцца тут. І гэтага маёра, расейца, які кіраваў усім гэтым, яго ж арыштавалі амэрыканцы потым. Але ж запозна. Ён усё перадаваў у Маскву. І гэты Вострыкаў, ён мне расказваў, я зь йм бачыўся потым у Менску, тры дні разам жылі. Дык казаў, што як толькі сеў у самалёт, дык адразу ж ведаў, што ўсё, гэта канец. І ён расказваў усё мне дакладна, ўсю гісторыю. Высадзілі яго і ня ўзялі адразу, але спецыяльна чакалі, покуль ён зь іншымі спаткаецца. Покуль ён ня возьме кантакты з народам. У яго ж там і сваякі былі. Дык сваякоў парастрэльвалі.

Ён быў старэйшым за вас?

Так, старэйшы, ён з 23, а я з 25 году. І ён быў вельмі вялікі нацыяналіст, я ня знаў больш такіх, як ён. Але як я спаткаў яго ў Менску, ён зьмяніўся. Ён нават быў на амэрыканцаў у суд падаваў за тое, што яны кінулі яго ня сьмерць.

Значыць тыя людзі, якія рыхтавалі дэсант, былі зьвязаныя з МГБ?

Не, я ж зь ймі спатыкаўся. Гэта былі дурні. Але ў вярхушках былі тыя, хто быў зьвязаны з Масквою. Там быў маёр адзін расеец, забыўся ягонае прозьвішча. Ён працаваў для амэрыканцаў.

Дык як жа ж яны так змаглі ўвайсьці ў давер да амэрыканцаў?

Я ж кажу, што дурнямі былі амэрыканцы. Іх як дзяцей дурылі. Часамі я здівіўся, як маглі да гэтага дайсьці амэрыканцы. Вельмі наіўнымі былі.

І я вось гэтаксама быў запісаны як кандыдат на высадку. І яны хацелі адразу ж мяне накіраваць ў Беларусь. На што я сказаў, што змагацца за Беларусь буду, але зараз ня палячу туды. І не адзін я быў кандыдатам, гэта маса была такіх. І я ніколі не забуду, як паехаў у Мюнхэн на сустрэчы з адным агэнтам. Я тады й ня ведаў, што гэта быў агэнт CAI. Мы з йм гутарылі цэлую ноч, дык ён кажа мне ўрэшце: “ Дык вы ўсё ж такі не згаджаецеся ляцець?” Кажу, “не”.

Дык вы зь йм на ангельскай ці іншай мове размаўлялі, ці ён ведаў расейскую?

Ён выдатнейша ведаў расейскую, усе яны ведалі расейскую, бо ж яны былі расейскімі агэнтамі.
Шмат людзей было ў гэтым замешана. Нават Рагуля быў замешаны. Ён жа ж мяне пасылаў тады ў Мюнхен.

Дык навошта гэта рабілася? Хіба Амэрыка плянявала напад на СССР? Навошта амэрыканцы высажвалі дэсант у Беларусі? Мэта якая была?

Гэта была праграма падрыхтоўкі да эвентуальнай вайны. Мэтай было знайсьці агэнтаў сярод мясцовага насельніцтва, каб, калі выбухне нешта, дык адразу б свае людзі былі б на патрэбных месцах. Тады ж у 50-х гадах гэта было вельмі актуальна, тады ж карэйская вайна пачалася, усе думалі, што гэта канец, усё, новая вайна.

Дык да якога году вось так была надзея, што нешта адбудзецца, што амэрыканцы распачнуць вайну і ўдасца вызваліць Беларусь?

Не, гэта няправільна так казаць. Не амэрыканцы мусілі распачынаць вайну, ідэя была распачаць гэта з сярэдзіны. Распачаць узброенае паўстаньне. І тады б амэрыканцы мелі б прыйсьці на дапамогу. Але адразу звонку ніхто ня думаў нічога рабіць.

Спадар Янка, вось мы шмат чулі і ведаем аб спадары Міколе Равенскім. Вы ж яго асабіста ведалі, сьпявалі ў ягоным хоры. Вы зь йм калі пазнаёміліся?

Хто ён быў да вайны, я ня ведаю. Недзе ў годзе 45 ці 46 я зь ём спаткаўся ў Рэгенсбургу ўжо ў Нямеччыне, у Баварыі.

Я паступіў у гімназію тады , а ён кіраваў хорам, і я тады ўступіў у хор. І вось тады толькі я яго пазнаў. Але больш блізка мы пазнаёміліся ўжо тут, калі ён прыехаў у Лювэн. Год 51-52. Я ўжо тады прыехаў з Ангельшчыны і вучыўся ва ўнівэрсітэце. Неяк Рагуля мне кажа, каб я йшоў на вакзал сустрэць Равенскага, бо я быў адзіны, хто яго ведаў. Яго трэба было прыняць, бо ён ні нямецкае, ні французкае, аніякае мовы ня ведаў. І я пайшоў, іду па вуліцы, гляджу, гэта ж Равенскі. Я яму кажу: “Спадар Равенскі?” “Так.” “Вы мяне не пазнаеце?”- “Не.” Урэшце ж пазнаў ён мяне. Але ж нічога ў яго не было з сабою, толкі маленечкая-маленечкая валізачка. Тады я яму кажу: "Хадзем, я вас завяду". Завёў я яго да нашых, і тады мы яго ўладкавалі, тады ўжо арганізацыя была ў нас вельмі добра зроблена. Яму далі асобны пакой з фортэпіяна, і ён нас тады трэніраваў на хор.

Значыць, той хор, што быў у Нямеччыне, гэта быў зусім іншы хор. А тут, у Бэльгіі ён стварыў новы?

Так. Абсалютна новы хор. У Нямеччыне ён меў зьмешаны хор, жаноча-мужчынскі. А тут толькі мужчынскі. Бо дзяўчатаў у нас не хапала.

І колькі ў вас чалавек было ў хоры?

Дакладна і ня ўспомню. Гэта трэба палічыць, фатаграфія ў мяне мае быць. Я быў першым тэнарам і нас было 4 першых тэнары. Пасьля было трох у другім тэнары, барытон, бас, у басе былі Цвірка, Запруднік.. і іншыя, я ня памятаю.

І вы ж і кружэлкі запісвалі?

Так, ёсьць. Я перадаў быў Запрудніку, Запруднік мае ўсё. Гэта ж ён самы першы заўважыў артыкул у “Чырвонай Змене” аб Равенскім, што я быў напісаў. Гэта яшчэ за савецкім часам было. Быў ён падпісаны літарамі Я.Ж, таму і надрукавалі яго. Гэта быў артыкул пра наведваньне магілы Равенскага.